محصولاتی که در گلخانه ها قابل تولید است

بسته به اقلیم و بازار می توان به راحتی براي تولید انواع سبزیجات و گیاهان زیر در گلخانه هایی که با روش هی متفاوتی
تجهیز شده اند اقدام نمود :
خیار – گوجه فرنگی – فلفل – طالبی – توت فرنگی – تربچه و برخی از یبزیجات برگی و انواع گیاهان زینتی .
نوع خاکو شرایط اسیدیته و اي سی …. و غیره در گلخانه ها قابل اصلاح می باشد ولی براي توفیق کامل به چند شرط
اساسی زیر نیاز است :
1 -فعالیت در گلخانه بسیار دقیق و احتیاج به حضور مستمر دارد ، افرادي که بخواهند فقط با سرمایه گذاري به تولید کافی
برسند و خود نظارت برتولید نداشته باشند موفقیت خود را از دست خواهند داد.
2 -در اقلیم نیمه سردسیر احتیاج مبرمی به سیستمهاي گرم کننده وجود دارد تا بتوان در فصل مورد نظر به تولید پرداخت ولی
در پاره اي مناطق گرمسیري کشور بدون این سیستم نیز تولید مس تواند ادامه داشته باشد.
3 -استفاده از سیستمهاي آبیاري قطره اي درکاهش رطوبت هواي موجود در فضاي گلخانه و کنترل دماي خاکی اثرات مثبتی به
جاي می گذارد .
4 -سستمهاي تهویه جهت خروج رطوبت اضافینقش عمده اي در سلامت محصول خواهد داشت .
در زیر خیار به عنوان یکی از انواع محصولاتی که می توان در گلخانه پرورش داد توضیح داده خواهد شد .

گیاهشناسی خیار

نام علمی : کوکومیس ساتیوس
نام گیاه در زبانهاي خارجی :
فرانسه : کوکومبورو
انگلیسی : کیوکامبر
آلمانی : گورك

اصل و قدمت گیاه

اصل این گیاه نیز مانند دیگرگیاهان خانواده کدوئیان از جنوب شرق آسیا می باشد یعنی درهندوستان
وچین جنوبی و مرکزي کاشت خیار از 3 تا 4 هزار سال قبل معمول بوده است .

مشخصات گیاه شناسی بوته خیار

بوته خیار گیاهی است یکساله از خانواده کدوئیان و نام علمی آن کوکومیس ساتیووس می باشد.

برگ بوته خیار نسبتا کوچک و رنگ آن سبز روشن است . بریدگیهی کم عمقی برگ خیار را به پنج قسمت یا لوب مثلثی
شکل تقسیم می کند و قسمت وسط داراي نوك تیزي می باشد. گلها نر یا ماده هستند که روي یک پایه قرار دارند یعنی گیاه
خیار یک پایه است . تعداد گلهاي نر همیشه زیادتر از گلهاي ماده بوده و قبل از گلهاي ماده ظاهر می شود . طول عمر بوته
خیار کوتاهتر از طول عمر سایر گیاهان این خانواده بوده و احتیاج آن به گرما نیز کمتر می باشد به حدي که پاره اي از
متخصصین آن را بین گیاهان فصل خنک قرار می دهند در عمل هم خیار میوه بهار و پاییز است مخصوصا در نواحی گرم که
بوته خیار در تابستان خشک شده از بین می رود .
تمام انواع خیار داراي هفت جفت کروموزوم می باشد .
در خیارهاي اصلاح شده و مخصوص کشت در گلخانه ، بوته هاي خیار تولید گلهاي ماده می نماید و این ارقام به نام ماده گل
معروف می باشند . به دلیل ماده گل بودن این ارقام راندمان در بوته ها نسبت به انواع یک پایه اي که داراي گله هاي نر و
ماده بر روي یک بوته می باشد بسیار بالا می باشد

گلخانه مناسب جهت تولید خیار

خیار گلخانه اي را تقریبا در همه جا می توان کاشت زیرا هر جا که عواممل طبیعی متاسب نباشد می توان شرایط مناسب را
مصنوعا با استفاده تاسیسات و دستگاههاي لازم ایجاد نمود . بسیاري از گلخانه هایی که خیار در نزدیکی شهرهاي بزرگ و
بازارهاي مصرف وجود دارد زیرا خیار تولیدي در وضعیت مطلوب با طراوت و تازگی کافی به بازار می رسد و نسبت به محصول
تولیدي مناطق دوردست با قیمت مناسب تري به فروش می رسد.
از نظر هزینه تولید ، مناسبترین منطقه براي کشت خیار گلخانه اي منطقه اي است که زمستان ملایم داشته باشد و در
فصل سرد بتوان فقط با استفاده از انرژي آفتاب و بدون احتیاج به گرماي مصنوعی ، حرارت کافی براي رشد خیار را در داخل
گلخانه فراهم نمود.
در مناطق جنوبی ایران مانند خوزستان ، جیرفت و جنوب استان فارس این شرایط فراهم است و تعداد روزهاي سرد و
یخبندان ، زیاد نیست . اگر چند روزي هم هوا سر باشد رشد بوته خیار موقتا کاهش یافته یا متوقف می شود . و پس از گرم
شدن هوا به حال عادي بر می گردد. بدیهی است در این مناطق اگر در هواي سرد ، به خصوص شبها وسیله اي براي گرم
کردن گلخانه تعبیه شود بوته هاي خیار به مراتب بهتر رشد کرده و محصول زودرس تر ، مرغوب تر و با فراوانی تولید می شود
. عامل محدود کننده در جنوب ایران کوتاه بودن فصل سرد است و عملا نمی توان بیش از حدود 4 ماه پوشش پلاستیکی
را روي گلخانه نگه داشت . بعد ها از این مدت با اینکه بوته هاي خیار در بهترین وضعیت تولید قرار دارد هوا در گلخانه به
شدت گرم می شود و باید پوشش پلاستیکی را کنار زد .
از آنجا که ارقام پارتئوکارپیک براي کاشت در هواي آزاد مناسب نیست بعد از برداشتن پوشش تدریجا کیفیت وکمیت
محصول کاهش می یابد و افزایش تدریجی درجه حرارت بوته ها از بین می رود .
در نقاط ساحلی گیلان ومازندران نیز هوا در زمستان نسبتا ملایم است و با هزینه کم می توان خیار زمستانی را در گلخانه
پرورش داد . عامل منفی در این نقاط و در بعضی از سالها کمبود آفتاب است و تداوم هواي ابري و بارانی ممکن است باعث
کاهش محصول و تاخیر برداشت شود.
در نقاطی مانند تهران و ورامین ، اصفهان ، یزد ، کرج ، مشهد و غیره گرم کردن گلخانه در شبهاي سرد و همچنین در
روزهاي ابري و بارانی ضروري است . در هنگام سرماي دید ، حتی در روزهاي آفتابی نیز گرم کردن گلخانه لازم می شود .
بنابراین تهیه وسایل مناسب وکافی براي ایجاد گرما از ضروریات اصلی ایجاد گلخانه در این قبیل مناطق به شمار می آید .
بوته خیار را می توان در گلخانه هاي دایمی یا گلخانه هاي موقت پرورش داد . گلخانه هاي ثابت یا دایمی گلخانه اي است که
معمولا از شیشه و فلز ساخته می شود و تاسیسات دایمی مانند سیستم حرارت مرکزي ، آبیاري قطره اي ، درچه هاي تهویه یا
هواکش هاي متصل به ترموستات در آنها نصب گردد .
گلخانه هاي موقت که به آنها تونلهاي مرتفع نیز اطلاق می شود گلخانه هایست که از اسکلت سبک و ساده آهن گالوانیزه یا
ندرتا اسکلت چوبی ساخته می شوند و پوشش آنها پلاستیکی است . تونل مرتفع باید آنقدر بلند باشد بتوان به طور ایستاده در
آن رفت و آمد کرد . اسکلت این گلخانه ها را طوري ساخته شده است که در صورت نیاز بتوان آن را در فصل گرم جمع آوري
کرد و در فصل سرد مجددا برپا نمود . در تونلهاي مرتفع ، هم از سیستم حرارت مرکزي و سایر تاسیسات دایمی و هم
سیستم گرمایی موقت استفاده می شود.
بسیاري از تونلهاي پلاستیکی در مناطق مناسب ، بدون گرماي مصنوعی مورد استفاده قرار می گیرد و به آنها تونلهاي سرد
گفته می شود . کشت زیر پلاستیک که در جیرفت و خوزستان و بعضی دیگر از مناطق کشاورزي ایران معمول است نوعی
استفاده از تونل سرد است منتهاي ارتفاع این تونلها مخصوصا نوع یک ردیفی آنها نسبتا کم است و گیاه فقط قسمتی از عمر
خود را درآم می گذراند حال آنکه در تونلهاي مرتفع رشد و بار دهی زیر تونل پلاستیکی سپري می شود .

روشهاي تهویه در گلخانه کشت خیار

قتی هوا گرم می شود وزن مخصوص آن کاهش می یابد و به طرف بالا می رود در نتیجه هواي گرم همیشه در بالاترین
قسمت گلخانه جمع می شود . به همین جهت دریچه هاي سقفی بهترین وسیله براي خارج کردن سریع هواي گرم است . اگر
در دیواره هاي گلخانه نیز به اندازه کافی دریچه وجود داشته باشد باز کردن دریچه هاي جانبی و سقفی با هم باعث می شود
هوا ، از دریچه هاي حانبی وارد شد و از قف خارج شود . بدین ترتیب جریان هواي کافی و مداوم در گلخانه برقرار می شود .
هنگامی که باد ملایم می وزد باید دریچه هاي سقفی را که در سمت مقابل جهت باد قرار دارد کاملا باز کرد . وزیدن باد از
روي این دریچه ها نوعی مکش ایجاد می کند و هواي داخل گلخانه با سرعت بیشتري خارج می شود . در گلخانه هاي کوچک
که عرض آنها بیش از 6 متر نباشد دریچه هاي سقفی به تنهایی براي خنک کردن گلخانه کافی است ولی در گلخانه هاي
بزرگ وجود دو ردیف دریچه سقفی 1*1 متر و دو ردیف دریچه هاي جانبی ضرورت دارد که ممکن است به صورت دستی
وبرقی باز و بسته شود .
در گلخانه هاي پیشرفته ، این دریچه هاي به ترموستات وصل شده است و وقتی هواي گلخانه گرم می شود دریچه ها به طور
اتوماتیک باز شده پس از خنک شدن هوا مجددا بسته می شود . تهویه گلخانه با هواکش برقی هم میسر است به شرطی آن
که ظرفیت هوا کش با فضاي گلخانه تناسب داشته باشد . قاعده اینست که هواکش بتواند در هر دقیقه یکبار تمام هواي
گلخانه را خارج نماید .

خنک کردن گلخانه با کولر

در منطق گرم کشت خیار در گلخانه بدون استفاده از کولر ممکن نیست زیرا فصل معتدل فوق العاده کوتاه است و درجه
حرارت محیط خیلی زود از میزان قابل تحمل براي خیار تجاوز می کند . در مناطق خشک ایران که درصد رطوبت نسبی
پایین است . می توان از کولر هاي آبی استفاده کرد منتها کولر هاي معمولی خانگی براي گلخانه هاي متوسط و بزرگ کافی
نیست و نمی توند به اندازه لازم هوا را جابجا نماید .

ضد عفونی خاك گلخانه و خزانه هاي تولید نشاء

ضد عفونی خاك در گلخانه هایی که هر ساله مورد بهره برداري واقع می شود امري ضروري به نظر می رسد ، در غیر
اینصورت خاك آلودگی قارچی یافته و مشکلات عدیده اي را بوجود خواهد آورد . براي ضد عفونی خاك باید با استفاده از مواد
شیمیایی و غیر شیمیایی توصیه شده استفاده نمود :
– ضد عفونی خاك بوسیله حرارت
– ضد عفونی خاك با مواد شیمیایی (متیل بروماید و دازومت)

کشت و تعیین فواصل

تولید نشاء

بالا بودن قیمت بذور هیبرید سبزي و صیفی به دلیل دارا بودن کیفیت بالا ، امکان استفاده از روشهاي سنتی در کشت این
بذور را غیر ممکن می سازد . کشورهاي پیشرفته بذور F1 تولید و به کشورهاي دیگر صادر می نمایند . در مورد خیار پس از
تهیه بذور دو رگ می توان اقدام به کست بذر و سپس استفاده از نشاي آن نمود .

محاسن استفاده از نشاء در خیار

1 -با توجه به ارزش بذور دو رگ به خصوص انواع گلخانه اي مصرف بذر را به حداقل می رساند .
2 -رشد سریع نشا پس از انتقال به زمین اصلی به دلیل عدم جابجایی ریشه ها بدون هیچگونه صدمه اي اامه خواهد یافت .
3 -دستیابی به محصول زودرس به دلیل آن که در شایس تولید نشاء امکان رسیدگی و تنظیم درجه حرارت و رطوبت در رشد
سریع بذر دوره تولید را کوتاهتر می نماید .
4 -به دلیل نشاي سالم مزرعه اي یکنواخت خواهیم داشت که مسلما تولیدي بالاتر و عرضه اي بیشتر می گردد .

آبیاري

ذور را در گلدان کاشته و پس از آماده شدن به زمین اصلی منتقل می شود . خاك گلدان هرروز باید از نظر رطوبت مورد
بررسی قرار یرد ودر صورت نیاز آبیاري گردد ، در تابستان ممکن است روزي چند بار آبیاري انجام شود ولی در زمستان هر
چند روز یکبار این نیاز پدید خواهد آمد ، در هر حال با استفاده از شلنگهایی که در سر آن نازل وجود دارد ، براي آنکه آب به
نرمی خاك گلدان را مرطوب نماید ویا آبیاري بارانی از طریق سقف عمل آبیاري انجام می گیرد .

آماده سازي نشاء براي انتقال

قبل ازآن که نشاء از محیط کنترل شده خزانه وارد زمین شود ، باید چند روز گیاه را با شایط محیط بیرونی تطبیق داده و
سپس اقدام به انتقال آن نمود . این مسئله در بهار جهت عادت به سرما و در پاییز براي عادت به گرما انجام می شود ، در این
صورت هواي گلخانه را روزي چند تا چندین ساعت در شرایط عادي از هواي بیرون از گلخانه قرار می دهند تا در مان
جابجایی به نشا صدمه وارد نگردد .

برنامه ریزي جهت کشت بذر

زمان کشت بذر در گلخانه باید طبق برنامه ریزي قبلی با آماده شدن زمین اصلی و دماي مساعد در محیط کشت انجام
پذیرد در غیر اینصورت ، توقف نشا بیش از حد در خزانه باعث ایجاد مشکلات عدیده اي خواهد شد ، که مهمترین آن ضعف
بوته وکاهش عملکرد آن خواهد شد .
مشکلاتی که در خزانه ممکن است بوجود آید به شرح زیر است :
تولید نشاء با معضلاتی برخورد دارد که رئوس آن در زیر آورده می شود :
– زرد شدن برگها و کمی رشد نشاء
– جوانه زدن غیر یکسان در خزانه
– پوسیدگی ریشه
– کندي رشد در خزانه

فواصل کشت

بسیارس از پرورشدهندگان تصور می کنند افزتیش تعداد بوته در واحد سطح ، قادر به برداشت محصول بیشتري خواهند بود
ولی اشتباه می نمایند زیرا نه تنها امکان برداشت بیشتر محصول میسر نیست بلکه عملیات نگهداري کندتر و امکان بروز
بیماریها بیشتر خواهد شد .
در هر حال تراکمکشت بستگی به عواملی مانند نوع خاك و زمان کشت دارد ، در خاك قوي ، کشت تابستانه که شاخ و برگ
گیاشهان بیشتر از حد معمول از نرمکال است تراکم بوته کمتر خواهد بود .
ولی در کشت زمستانه و خاك سبک این تراکم می تواند کمی بیشتر شود ، که متوسط پیشنهادي بین 2 تا 5/2 بوته در متر
مربه خواهد بود ، بدین ترتیب که به ازاي هر سه خط کش بلافاصله 70 سانتی متر یک راهرو دسترسی یک متري باید در نظر
گرفت.

بستن بوته

با ظهور 4 برگ حقیقی گیاه ، ساقه باید به نخهاي آویزان شده از سقف بسته شود ، بوته ها در یک جهت به دور نخ کنفی
پیچانده شده و هر چند روز یکبار تجدید خواهند شد ، در غیر اینصورت ساقه خم شده و پس از زمانی کوتاه برگرداندن مجدد
آن باعث خسارت به قسمتهاي میوه دهنده انتهایی گیاه خواهد شد .

هرس بوته هاي خیار

حذف شاخه هاي اضافه به بوته اجازه رشد طولی و تولید میوه هرچه نزدیکتر به ساقه اصلی را داده ، بعلاوه تهویه و برداشت را تسهیل می نماید .

هرس شامل قطع کلیه شاخه هاي فرعی که بین برگ و ساقه اصلی رشد می نماید تا ارتفاع 40-35 سانتی متري از محل یقه
و بعذاً قطع جوانه انتهایی این شاخه ها بعد از ظهور دو برگ می باشد ، زیرا که میوه هاي تحتانی داراي کیفیت مناسب نبوده
و با خاك و گل در تماس خواهند بود ، در مورد بخش دوم هرس لازم به ذکر است که میوه هاي نزدیک ساقه اصلی داراي
کیفیتی مناسبتر از میوه هاي ساقه فرعی بوده ، بنابراین با این روش عملاً سعی شده که میوه مرغوبتري تولید شود .
هرس بعدي شامل قطع برگ هاي زرد شده ابتدایی بوته هایی است ك تولید را به پایان رسانده در تغذیه گیاه اثر ندارند، ولی
باید توجه داشت که هرس برگ و شاخه هاي فرعی نمی تواند یکباره انجام گیرد و باید به تدریج و در طول رشد گیاه قسمت
هاي اضافی را حذف نموده ، در غیر اینصورت پس از چند هفته اگر یکبار ساقه و برگ هاي اضافی حذف شوند،به بوته شوك
وارد شده و قادر به عرضه میوه مناسب نخواهد شد .

مشخصات ارقام گلخانه اي خیار

ارقام خیار گلخانه اي از نوع بکر بار و ماده گل می باشد و مهمترین خصوصیات این ارقام به قرار زیر است :
1 -سازگار با شرایط کشت در گلخانه هستند .
2 -احتیاج به زنبور یا دیگرعوامل تلقیح کننده ندارند.
3 -راندمان محصول زیاد می باشد .
4 -با انجام هرس و جوان نمودن بوته ، عمر گیاه را می توان چندید بار تجدید نموده و مجدداً بهره برداري نمود .

کود دهی خیار

خیار گلخانه اي به کود زیاد و متناسب احتیاج دارد زیرا مقدار محصول گلخانه در واحد سطح به مراتب از هواي آزاد بیشتر
است. بنابراین مواد غذایی موجود در خاك خیلی زود توسط بوته هاي خیار جذب و مصرف می شود.

کود هاي مورد نیاز خیار عبارتند از :

1 -ازت : ازت از مهمترین عناصر غذایی گیاه است و در رشد و باردهی آن تاثیر مستقیم دارد . در صورت کمبود ازت ابتدا
برگ هاي پایینی کمرنگ شده و در صورت ادامه کمبود ازت رنگ برگ ها در تمام گیاه بطور یکنواخت به زردي تمایل پیدا
می کند .
2 -فسفر : فسفر در توسعه ریشه ها و رشد عمومی و باردهی گیاه تاثیر دارد . به همین جهت باید قبل از کاشت به
زمین داده شود تا در مراحل اولیه رشد بوته در دسترس گیاه باشد .

3 -پتاس : پتاس در اغلب خاك هاي ایران بقدر کافی وجود دارد و در صورت دادن کود دامی نیز مقدار زیادي پتاس به
خاك اضافه می شود.

4 -منیزیم : کمبود منیزیم در خیار بسیار شایع است . علامت آن بدین صورت است که در برگهاي مسن، فاصله بین
رگبرگها از حاشیه به طرف داخل زرد می شود. اگر این کمبود ادامه پیدا کند ، در قسمتهاي زرد شده لکه هاي قهوه
اي پیدا می شود و برگ تدریجا حالت سوخته به خود می گیرد.و این امر باعث کندي رشد عمومی گیاه می شود .

5 -آهن : در خاك هاي آهکی و قلیایی که قلیاییت بالاتر از 8 داشته باشد آهن موجود در خاك به صورت غیر محلول
در می آید و گیاه دچار کمبود آهن می گردد. در خیار، به صورت زردي برگه هاي تازه و جوان بروز می نماید و
رگبرگ ها سبز باقی می ماند. در مراحل بعدي ، رگبرگ ها نیز زرد شده و زردي از سر گیاه به طرف پایین توسعه
پیدا می کند.

احتیاج خیار به کودهاي مختلف

احتیاج خیار به کودهاي مختلف بستگی به نوع خاك و ذخیره مواد غذایی موجود در آن دارد. براي تعیین مقدار کودهاي مورد
احتیاج گیاه باید قبل و بعد از کاشت خیار در فواصل معین از خاك نمونه برداري شده و میزان مواد غذایی در آن توسط
آزمایشگاه اندازه گیري شود.
علاوه بر مقدار کودي که به مصرف گیاه می رسد مقدار قابل ملاحظه اي کود نیز توسط آب شسته شده و از دسترس ریشه
خارج می گردد. ضمناً بعضی از عناصر غذایی مانند فسفر در خاك تثبیت شده و فقط بخشی از آن قابل استفاده گیاه می
گردد. بنابراین با در نظر گرفتن تلفات مزبور باید مقدار کافی کود شیمیایی به طور منظم و به دفعات به خاك داده شود تا گیاه
بتوانمد عناصر غذایی مورد احتیاج خود را به اندازه لازم جذب نموده و محصول کافی تولید نماید .

آفات و بیماریهاي مهم خیار

نکات مهم در پیشگیري از امراض و آفات

وده و عوامل بیماري زا بداخل گلخانه جلوگیري کرد.
3 -بعد از خاتمه دوره بهره برداري ، تمام بوته هاي خیار دوره قبل بایستی از گلخانه خارج نمود . وجود بوته ها در زمین تا دوره
بعدي موجب تکثیر بیماري و انتقال آن به دوره بعد می شود .
4 -اگر سال بعد در همان زمین قبلی خیار کشت می گردد حتما خاك قبل از کشت ضد عفونی گردد .
5 -علفهاي هرز داخل گلخانه مرتباً حذف و علفهاي هرز دور گلخانه را حداقل تا شعاع 2 متر مبارزه شیمیایی گردد.
6 -وقتی خاك رطوبت کافی دارد از آبیاري اضافی خودداري گردد.
7 -وجود رطوبت زیاد در فضاي گلخانه باعث ایجاد و شیوع بسیاري از بیماریهاي قارچی می گردد